వాల్మీకి రామాయణం ఏడు కాండలు – శ్రీరామ జననం, సీతా కల్యాణం, వనవాసం, సీతాపహరణం, శబరి మోక్షం, హనుమంతుని లంకా యాత్ర, రావణ వధ, పట్టాభిషేకం, లవకుశులు కాండల వారీగా వివరంగా.
ఆదికవి వాల్మీకి మహర్షి రచించిన శ్రీమద్రామాయణం 24,000 శ్లోకాలు, ఏడు కాండలు. నారద మహర్షి “ఈ లోకంలో సర్వగుణ సంపన్నుడు ఎవరు?” అన్న వాల్మీకి ప్రశ్నకు శ్రీరాముని పేరు చెప్పి సంక్షిప్తంగా కథ వినిపించగా, బ్రహ్మదేవుని ఆశీస్సులతో వాల్మీకి దానిని మహాకావ్యంగా రచించాడు. ఇక్కడ కాండల వారీగా కథ.
బాలకాండ
అయోధ్యలో దశరథునికి చైత్ర శుద్ధ నవమి, పునర్వసు నక్షత్రంలో శ్రీరాముడు కౌసల్యకు, భరతుడు కైకేయికి, లక్ష్మణ–శత్రుఘ్నులు సుమిత్రకు జన్మించారు. వసిష్ఠుని వద్ద విద్యలు నేర్చిన నలుగురిలో రామలక్ష్మణులు విడదీయరాని జంట. విశ్వామిత్ర మహర్షి తన యాగాన్ని రాక్షసుల నుండి కాపాడమని రాముని అడగ్గా, దశరథుడు సంకోచించినా వసిష్ఠుని మాటతో పంపాడు.
మార్గమధ్యంలో విశ్వామిత్రుడు బల, అతిబల విద్యలు, దివ్యాస్త్రాలు ఉపదేశించాడు. రాముడు తాటకను సంహరించి, మారీచుని సముద్రంలోకి విసిరి, సుబాహువును వధించి యాగాన్ని కాపాడాడు. తరువాత గౌతముని ఆశ్రమంలో శాపంతో శిలగా ఉన్న అహల్యకు తన పాదస్పర్శతో శాపవిమోచనం కలిగించాడు.
మిథిలలో జనక మహారాజు భూమి దున్నుతుండగా దొరికిన కుమార్తె సీతకు స్వయంవరం ఎవరూ ఎత్తలేని శివధనుస్సును ఎక్కుపెట్టినవారికే సీత. రాముడు ఆ ధనుస్సును అవలీలగా ఎత్తి ఎక్కుపెడుతుండగా అది ఫెళ్ళున విరిగింది. సీతారాముల కల్యాణంతో పాటు లక్ష్మణునికి ఊర్మిళ, భరతునికి మాండవి, శత్రుఘ్నునికి శ్రుతకీర్తితో వివాహాలు జరిగాయి. తిరుగు దారిలో ఎదురైన పరశురాముని గర్వాన్ని విష్ణుధనుస్సుతో అణచి రాముడు అయోధ్య చేరాడు.
అయోధ్యకాండ
ప్రజలంతా కోరుకున్నట్లు దశరథుడు రాముని యువరాజుగా పట్టాభిషేకం చేయాలని నిర్ణయించాడు. దాసి మంథర మాటలకు లోనైన కైకేయి, పాత రెండు వరాలను గుర్తుచేసి భరతునికి పట్టాభిషేకం, రామునికి పధ్నాలుగేళ్ళ వనవాసం — కోరింది. సత్యానికి కట్టుబడిన దశరథుడు నిస్సహాయుడయ్యాడు. రాముడు ఏ మాత్రం చలించకుండా తండ్రి మాట నిలబెట్టడానికి నారచీరలు ధరించాడు; సీత, లక్ష్మణుడు ఆయన వెంటే నడిచారు.
గంగ తీరంలో గుహుడు ఆతిథ్యమిచ్చి నావలో దాటించాడు. భరద్వాజ మహర్షి సూచనతో వారు చిత్రకూటంలో పర్ణశాల కట్టుకున్నారు. రాముడు వెళ్ళిన దుఃఖంతో, శ్రవణకుమారుని తల్లిదండ్రుల శాపం నిజమై దశరథుడు ప్రాణం విడిచాడు.
మేనమామ ఇంటి నుండి తిరిగివచ్చిన భరతుడు జరిగినదంతా తెలిసి తల్లిని నిందించి, రాజ్యాన్ని స్వీకరించడానికి నిరాకరించాడు. రాముని తిరిగి తీసుకురావడానికి చిత్రకూటం వెళ్ళాడు. కానీ తండ్రి మాట తప్పనని రాముడు చెప్పగా, భరతుడు రాముని పాదుకలను తలపై పెట్టుకొని తెచ్చి సింహాసనంపై ఉంచాడు. తాను నందిగ్రామంలో జటాధారిగా ఉంటూ, పధ్నాలుగేళ్ళు రాముని ప్రతినిధిగా మాత్రమే రాజ్యం చూసుకున్నాడు.
అరణ్యకాండ
దండకారణ్యంలో అత్రి–అనసూయ, శరభంగ, సుతీక్ష్ణ, అగస్త్య మహర్షుల ఆశ్రమాలను దర్శించిన రాముడు ఋషులను పీడించే రాక్షసుల నుండి కాపాడతానని మాట ఇచ్చాడు. అగస్త్యుని సూచనతో గోదావరి తీరంలోని పంచవటిలో నివసించారు. అక్కడ రావణుని చెల్లెలు శూర్పణఖ రాముని, తరువాత లక్ష్మణుని వివాహం చేసుకోవాలని అడిగి, తిరస్కరించగా సీతపై దాడికి దిగింది; లక్ష్మణుడు ఆమె ముక్కు చెవులు కోశాడు. ప్రతీకారంగా వచ్చిన ఖర–దూషణులను, పధ్నాలుగు వేల రాక్షస సైన్యాన్ని రాముడు ఒంటరిగా సంహరించాడు.
ఈ సంగతి విన్న రావణుడు మారీచుని బంగారు జింకగా పంపాడు. సీత కోరికపై రాముడు దాని వెంట వెళ్ళగా, చనిపోతూ మారీచుడు రాముని గొంతుతో “హా సీతా! హా లక్ష్మణా!” అని అరిచాడు. సీత పట్టుదలతో లక్ష్మణుడు ఆమెను విడిచి వెళ్ళగా, సన్యాసి వేషంలో వచ్చిన రావణుడు సీతను అపహరించాడు. అడ్డుకున్న జటాయువు రెక్కలు నరికి, సీతను పుష్పక విమానంలో లంకకు తీసుకుపోయాడు.
సీతను వెదుకుతున్న రామలక్ష్మణులకు జటాయువు జరిగినది చెప్పి రాముని ఒడిలో ప్రాణం విడిచాడు; రాముడు తండ్రికి లాగే అతనికి అంత్యక్రియలు చేశాడు. కబంధుని శాపవిమోచనం తరువాత వారు పంపా సరోవర తీరంలోని మతంగాశ్రమం చేరారు. అక్కడ ఎన్నో ఏళ్ళుగా రాముని కోసం ఎదురుచూస్తున్న వృద్ధ భక్తురాలు శబరి రుచి చూసి ఏరిన పండ్లను ప్రేమతో సమర్పించింది; రాముడు ఆనందంగా స్వీకరించి ఆమెకు మోక్షం ప్రసాదించాడు. సుగ్రీవుని ఆశ్రయించమని ఆమె దారి చూపింది. ఆ శబరి పేరిటే శబరిమల అదే పుణ్యభూమిలో నేడు అయ్యప్ప కొలువై ఉన్నాడు.
కిష్కింధకాండ
ఋష్యమూక పర్వతం వద్ద బ్రాహ్మణ వేషంలో వచ్చిన హనుమంతుడు రామలక్ష్మణులను సుగ్రీవుని వద్దకు తీసుకువెళ్ళాడు రామ–హనుమల అనుబంధం ఇక్కడే మొదలైంది. అగ్నిసాక్షిగా రామ–సుగ్రీవుల మైత్రి కుదిరింది. అన్న వాలి తన రాజ్యాన్నీ భార్యనూ లాక్కున్నాడని సుగ్రీవుడు చెప్పగా, రాముడు వాలిని వధించి సుగ్రీవుని కిష్కింధకు రాజును, వాలి కుమారుడు అంగదుని యువరాజును చేశాడు.
వర్షాకాలం తరువాత సుగ్రీవుడు వానర సేనలను నాలుగు దిక్కులకూ పంపాడు. దక్షిణ దిశకు అంగదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు బయలుదేరారు; రాముడు గుర్తుగా తన ఉంగరాన్ని హనుమంతునికి ఇచ్చాడు. సముద్ర తీరంలో జటాయువు అన్న సంపాతి, సీత లంకలో ఉందని చెప్పాడు. నూరు యోజనాల సముద్రాన్ని ఎవరు దాటగలరని ఆలోచిస్తుండగా, జాంబవంతుడు హనుమంతునికి అతని అపారశక్తిని గుర్తుచేశాడు.
సుందరకాండ
“జై శ్రీరామ్” అని మహేంద్రగిరి నుండి లంఘించిన హనుమంతుడు మైనాకుని ఆతిథ్యం, సురస పరీక్ష, సింహిక అడ్డంకులను దాటి లంక చేరాడు. రాత్రి సూక్ష్మరూపంలో లంకంతా వెదికి, అశోకవనంలో శింశుపా వృక్షం కింద రాక్షస స్త్రీల మధ్య రామనామమే ఊపిరిగా ఉన్న సీతను చూశాడు. రావణుని బెదిరింపులను సీత తృణప్రాయంగా తిరస్కరించడం విన్నాడు.
రామకథను మధురంగా పాడి సీత నమ్మకాన్ని పొంది, రాముని ఉంగరాన్ని అందించాడు; సీత గుర్తుగా తన చూడామణిని ఇచ్చింది. రావణునికి తన బలం చూపడానికి అశోకవనాన్ని ధ్వంసం చేసి, అక్షకుమారుని వధించి, ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మాస్త్రానికి గౌరవంగా లొంగి రావణ సభకు వెళ్ళాడు. రాముని శరణు కోరమని హితవు చెప్పగా రావణుడు అతని తోకకు నిప్పంటించమన్నాడు, ఆ మంటతోనే హనుమంతుడు లంకను దహించి, సీత క్షేమాన్ని నిర్ధారించుకొని తిరిగి వచ్చి, “చూశాను సీతను” (దృష్టా సీతా) అని రామునికి శుభవార్త చెప్పాడు.
పారాయణ సంప్రదాయంలో సుందరకాండకు ప్రత్యేక స్థానం , కష్టాలు తొలగి కార్యసిద్ధి కోసం భక్తులు దీనిని పారాయణం చేస్తారు.
యుద్ధకాండ
రావణుని తమ్ముడు విభీషణుడు సీతను తిరిగి ఇవ్వమని హితవు చెప్పి అవమానించబడి, రాముని శరణు కోరాడు; “శరణన్నవారిని ఎన్నడూ విడువను” అని రాముడు అతన్ని ఆదరించి లంకకు రాజుగా అభిషేకించాడు. సముద్రుడు దారి చూపగా, నలుడి నేతృత్వంలో వానరులు రాళ్ళపై రామనామం రాసి నీటిపై తేలే సేతువు కట్టారు ఒక ఉడుత కూడా తన వంతు ఇసుక మోసింది.
లంకలో భీకర యుద్ధం జరిగింది. ఇంద్రజిత్తు నాగపాశాలకు గరుత్మంతుడు విముక్తి కలిగించాడు; శక్తి ఆయుధంతో లక్ష్మణుడు మూర్ఛపోగా హనుమంతుడు సంజీవని పర్వతాన్నే మోసుకొచ్చి ప్రాణం పోశాడు. కుంభకర్ణుని రాముడు, ఇంద్రజిత్తును లక్ష్మణుడు సంహరించారు. చివరి రోజు అగస్త్యుడు ఉపదేశించిన ఆదిత్య హృదయం జపించి, ఇంద్రుడు పంపిన రథంలో మాతలి సారథ్యంలో రాముడు బ్రహ్మాస్త్రంతో రావణుని వధించాడు.
విభీషణుని పట్టాభిషేకం తరువాత సీత అగ్నిప్రవేశం చేసి తన పవిత్రతను లోకానికి చాటింది; అగ్నిదేవుడే ఆమెను రాముని చేతికి అప్పగించాడు. పధ్నాలుగేళ్ళు పూర్తయ్యే రోజున పుష్పక విమానంలో అయోధ్య చేరిన రాముని చూసి భరతుడు ఆనందబాష్పాలతో రాజ్యాన్ని అప్పగించాడు. వసిష్ఠుడు శ్రీరామ పట్టాభిషేకం జరిపించాడు — హనుమంతుడు రాముని పాదాల వద్ద కూర్చున్న ఆ దృశ్యమే మన ఇళ్ళలోని “శ్రీరామ పట్టాభిషేకం” పటం.
ఉత్తరకాండ
శ్రీరాముని పాలనలో ప్రజలు దుఃఖం, రోగం, అకాలమరణం ఎరుగరు అదే రామరాజ్యం, ధర్మపాలనకు శాశ్వత ఆదర్శం. ఈ కాండలో అగస్త్యుడు రావణుని పుట్టుక, హనుమంతుని బాల్యలీలలు వంటి పూర్వకథలను రామునికి వివరిస్తాడు.
ప్రజల్లో ఒకరి నిందమాటను విని, రాజధర్మానికి కట్టుబడి రాముడు గర్భిణి అయిన సీతను వాల్మీకి ఆశ్రమానికి పంపాడు. అక్కడ సీతకు కుశ, లవులు జన్మించారు; వాల్మీకి వారికి రామాయణం నేర్పాడు. రాముని అశ్వమేధ యాగంలో ఆ బాలురు రామకథను గానం చేయగా, తన కుమారులను రాముడు గుర్తించాడు. సీత తన పవిత్రతకు భూదేవినే సాక్షిగా పిలవగా, భూమి చీలి భూదేవి ఆమెను తనలోకి తీసుకుంది.
దీర్ఘకాలం ధర్మంగా పాలించిన తరువాత, కుశుని కోసలకు, లవుని ఉత్తర కోసలకు రాజులను చేసి, శ్రీరాముడు సోదరులతో, అయోధ్య ప్రజలతో కలిసి సరయూ నదిలో ప్రవేశించి వైకుంఠానికి చేరాడు; హనుమంతుడు మాత్రం రామనామం భూమిపై ఉన్నంతవరకు ఇక్కడే ఉంటానని చిరంజీవిగా నిలిచాడు. శ్రీరామ జయరామ జయజయ రామ.
శ్రీ రామ నామ మహిమ
శ్రీ రామ రామ రామేతి రమే రామే మనోరమే ।
సహస్రనామ తత్తుల్యం రామనామ వరాననే ॥


