ఇది భక్తులు తరతరాలుగా చెప్పుకునే అయ్యప్ప కథ — భూతనాథోపాఖ్యానం, పందళ–శబరిమల సంప్రదాయాల ఆధారంగా. ప్రాంతాన్ని బట్టి కొన్ని వివరాలు మారుతాయి;
1. మహిషి తపస్సు, వరం
జగన్మాత దుర్గాదేవి మహిషాసురుని సంహరించిన తరువాత, అతని సోదరి మహిషి ప్రతీకారంతో రగిలిపోయింది. ఆమె వేల సంవత్సరాలు ఘోర తపస్సు చేసి బ్రహ్మదేవుని ప్రసన్నం చేసుకుంది. “శివునికీ విష్ణువుకూ జన్మించినవాడు, భూలోకంలో మానవునిగా పన్నెండేళ్లు జీవించినవాడు తప్ప నన్ను ఎవరూ చంపలేకూడదు” అని వరం కోరింది. పురుషులిద్దరికీ సంతానం అసాధ్యమని ఆమె అనుకుంది.
వరబలంతో మహిషి ముల్లోకాలనూ పీడించింది; ఇంద్రుడిని దేవలోకం నుండి వెళ్ళగొట్టింది, ఋషుల యజ్ఞాలను ధ్వంసం చేసింది. దేవతలు శివ, విష్ణువులను శరణు కోరారు.
2. హరిహరసుతుని జననం
క్షీరసాగర మథనంలో అమృతాన్ని దేవతలకు పంచడానికి శ్రీమహావిష్ణువు జగన్మోహినిగా అవతరించాడు (మరో కథనం ప్రకారం భస్మాసురుని నుండి శివుని కాపాడటానికి). ఆ మోహినీ రూపాన్ని చూసిన శివుడు ఆమెతో కలిశాడు; ఆ దివ్య సంయోగం నుండి హరిహరపుత్రుడు – శ్రీ ధర్మశాస్త జన్మించాడు. భక్తులు ఆయన జన్మనక్షత్రం ఉత్తర (పంగుని ఉత్తిరం) అని జరుపుకుంటారు.
మహిషి వరం ప్రకారం ఆ బాలుడు భూమిపై మానవునిగా పన్నెండేళ్లు జీవించాలి. అందుకే శివుడు శిశువు మెడలో మణి (గంట) కట్టి, పంపానది తీరంలోని అడవిలో ఉంచాడు.
3. పందళ రాజుకు దొరికిన మణికంఠుడు
పాండ్య వంశానికి చెందిన పందళ రాజు రాజశేఖరుడు గొప్ప శివభక్తుడు, కానీ సంతానం లేనివాడు. ఒకనాడు పంపా తీరంలో వేటకు వెళ్ళినప్పుడు పసిబిడ్డ ఏడుపు విని వెళ్ళి చూస్తే, తేజస్సుతో వెలిగిపోతున్న శిశువు కనిపించాడు. అక్కడ ప్రత్యక్షమైన ఒక సన్యాసి (శివుడే అని నమ్మకం) “ఈ బాలుని తీసుకువెళ్ళి పెంచుకో; మెడలో మణి ఉంది కనుక ‘మణికంఠుడు’ అని పిలువు. పన్నెండేళ్లకు ఇతని రహస్యం నీకే తెలుస్తుంది” అని చెప్పాడు.
రాజదంపతులు ఆనందంతో మణికంఠుని సొంత కుమారునిలా పెంచారు. అతను వచ్చిన తరువాత రాజ్యంలో సిరిసంపదలు పెరిగాయి.
4. గురుకులం, గురుదక్షిణ
మణికంఠుడు గురుకులంలో వేదాలు, శాస్త్రాలు, ధనుర్విద్య, యుద్ధకళలు అతి తక్కువ కాలంలో నేర్చుకొని గురువునే ఆశ్చర్యపరిచాడు. విద్య పూర్తయ్యాక గురుదక్షిణ ఏమి కావాలని అడిగితే, గురువు కన్నీళ్ళతో — “నా కుమారుడు పుట్టుకతో గుడ్డివాడు, మూగవాడు; అదే నా దుఃఖం” అన్నాడు. మణికంఠుడు ఆ బాలుని తలపై చేయి ఉంచగానే అతనికి చూపు, మాట వచ్చాయి. ఈ బాలుడు సామాన్యుడు కాదని గురువు గ్రహించి, ఈ రహస్యం ఎవరికీ చెప్పవద్దని మణికంఠుడు కోరాడు.
5. రాణి కుట్ర – పులిపాలు
ఇంతలో రాణికి ఒక కుమారుడు రాజరాజన్ జన్మించాడు. అయినా రాజు మణికంఠునే యువరాజుగా పట్టాభిషేకం చేయాలనుకున్నాడు. సింహాసనంపై కన్నేసిన మంత్రి (దివాన్), “సొంత కుమారుడు ఉండగా దత్తపుత్రునికి రాజ్యమా?” అని రాణి మనసు మార్చాడు. రాణి భరించలేని తలనొప్పితో బాధపడుతున్నట్లు నటించింది; మంత్రి వద్ద లంచం తీసుకున్న వైద్యుడు “ఆడపులి పాలు తప్ప ఈ వ్యాధికి మందు లేదు” అన్నాడు.
పన్నెండేళ్ల మణికంఠుడు “తల్లి కోసం నేనే వెళ్తాను” అని ముందుకు వచ్చాడు. రాజు ఎంత వారించినా వినలేదు. చివరకు రాజు అతనికి దారిలో ఆహారం, శివునికి ప్రతీకగా మూడు కన్నుల కొబ్బరికాయ కట్టి ఇచ్చాడు ఇదే నేటి ఇరుముడికి మూలం.
6. వావరు స్వామి స్నేహం
అడవి మార్గంలో మణికంఠుడికి వావరు అనే వీరుడు ఎదురయ్యాడు. అనేక కథనాల ప్రకారం వావరు సముద్ర తీరాలను దోచుకునే యోధుడు; మణికంఠునితో పోరాడి ఓడిపోయి, ఆ బాలుని తేజస్సుకు ముగ్ధుడై ఆజన్మాంత మిత్రుడు, భక్తుడు అయ్యాడు. (మరికొన్ని కథనాల్లో వావరు ఒక సాధువు, వైద్యుడు.) నేటికీ ఎరుమేలిలో వావరు మసీదును, సన్నిధానంలో వావరు నడను దర్శించుకున్న తరువాతే యాత్ర పూర్తవుతుంది అయ్యప్ప సమదర్శనానికి ఇది ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం.
7. మహిషి సంహారం
అడవిలో ఋషులు, దేవతలు మణికంఠునికి మహిషి దౌర్జన్యాన్ని విన్నవించారు. మణికంఠుడు దేవలోకానికి వెళ్ళి మహిషిని ఎదిరించి భూమికి విసిరాడు; అళుదా నది తీరంలో భయంకర యుద్ధం జరిగింది. చివరకు మణికంఠుడు ఆమె ఛాతీపై ఆనంద తాండవం చేయగా భూమి, దేవలోకం కంపించాయి; తనను సంహరించేది సామాన్య బాలుడు కాదని గ్రహించి మహిషి ప్రాణం విడిచింది. ఆమె శరీరాన్ని విసిరిన చోటు కల్లిడుంకున్ను అళుదా నదిలో తీసుకున్న రాయిని స్వాములు ఇక్కడ వేస్తారు. ఈ విజయానందాన్నే నేటికీ ఎరుమేలిలో పేట్ట తుళ్ళల్ నృత్యంగా జరుపుకుంటారు.
8. లీల – మాళికపురత్తమ్మ
మహిషి శరీరం నుండి ఒక దివ్య సుందరి వెలువడింది. ఆమె పూర్వజన్మలో గాలవ మహర్షి కుమార్తె లీల; భర్త దత్తాత్రేయుని శాపంతో మహిష ముఖంతో రాక్షసిగా జన్మించింది. మణికంఠుని చేతిలో మరణంతో శాపవిమోచనం పొందిన లీల, తనను వివాహం చేసుకోమని ప్రార్థించింది. “ఈ అవతారంలో నేను నైష్ఠిక బ్రహ్మచారిని; శబరిమలకు కన్నె స్వాములు రాని సంవత్సరం నిన్ను వివాహమాడుతాను. అంతవరకు నా సన్నిధి పక్కనే ఉండు” అని అయ్యప్ప వరమిచ్చాడు.
ఆమెయే మాళికపురత్తమ్మ సన్నిధానం పక్కనే ఆమె ఆలయం ఉంది. కన్నె స్వాములు శరంకుత్తిలో గుచ్చే బాణాలు “ఈ ఏడాది కూడా కన్నె స్వాములు వచ్చారు” అనే గుర్తు. అందుకే ప్రతి ఏడాదీ ఆమె ఎదురుచూపు కొనసాగుతూనే ఉంది.
9. పులిపై పందళానికి
మహిషి సంహారం తరువాత శివుడు ప్రత్యక్షమై, పులిపాల కోసం దేవేంద్రుడే పులిగా వస్తాడని చెప్పాడు. ఇంద్రుడు మగపులిగా, దేవతలు ఆడపులులుగా మారారు. మణికంఠుడు ఆ పులి పై ఎక్కి, పులుల గుంపుతో పందళ రాజ్యంలోకి ప్రవేశించాడు. ప్రజలు భయంతో పరుగులు తీశారు; రాణి, మంత్రి తమ తప్పు తెలుసుకొని మణికంఠుని పాదాలపై పడి క్షమించమని వేడుకున్నారు. అప్పటికి పన్నెండేళ్లు నిండాయి సన్యాసి చెప్పిన రహస్యం రాజుకు అర్థమైంది. మణికంఠుడు అందరినీ మనసారా క్షమించాడు.
10. శబరిమలలో ఆలయం, యోగసమాధి
“నా అవతార కార్యం పూర్తయింది” అని మణికంఠుడు చెప్పగా, రాజు తనకోసం ఉండిపోమని వేడుకున్నాడు. అప్పుడు అయ్యప్ప ఒక బాణం వేసి, “ఈ బాణం పడిన చోట నాకు ఆలయం కట్టించు; అక్కడ నేను కొలువై ఉంటాను” అన్నాడు. ఆ బాణం రామాయణంలోని శబరి తపస్సు చేసిన శబరి కొండ పై పడింది. ఆలయానికి వచ్చే భక్తులు 41 రోజుల దీక్ష పాటించాలని, ఇరుముడితో రావాలని, పదునెట్టాం పడి ఎక్కాలని నియమాలు చెప్పి అయ్యప్ప అంతర్ధానమయ్యాడు.
రాజు ఆజ్ఞతో ఆలయం నిర్మితమైంది; పరశురాముడు అయ్యప్ప విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించాడని సంప్రదాయం. మోకాళ్ళకు యోగపట్టం కట్టుకొని, చిన్ముద్రతో యోగాసనంలో కూర్చున్న రూపంలో అయ్యప్ప ఆ విగ్రహంలో లీనమయ్యాడు — మకర సంక్రాంతి నాడు అని భక్తుల నమ్మకం. చిన్ముద్ర “తత్ త్వమ్ అసి — అది నీవే” అని బోధిస్తుంది; అదే వాక్యం సన్నిధానంపై రాసి ఉంటుంది. అందుకే స్వాములు ఒకరినొకరు “స్వామి” అని పిలుచుకుంటారు.
11. తిరువాభరణం, మకరజ్యోతి
పందళ రాజు తన కుమారుని కోసం చేయించిన పవిత్ర ఆభరణాలు తిరువాభరణం నేటికీ పందళ రాజవంశం దగ్గరే ఉన్నాయి. ఏటా మకర సంక్రాంతికి మూడు రోజుల ముందు వాటిని పందళం వలియకోయిక్కల్ ఆలయం నుండి కాలినడకన శబరిమలకు ఊరేగింపుగా తీసుకువెళ్తారు; ఆ ఊరేగింపు పైన ఒక గరుడ పక్షి (గద్ద) తిరుగుతుందని భక్తుల అనుభవం.
మకర సంక్రాంతి సాయంత్రం తిరువాభరణాలతో అలంకరించిన స్వామికి దీపారాధన జరిగే సమయంలో, ఎదురుగా ఉన్న పొన్నంబలమేడు కొండపై మకరజ్యోతి మూడుసార్లు దర్శనమిస్తుంది; ఆకాశంలో మకర నక్షత్రం ఉదయిస్తుంది. ఆ క్షణంలో లక్షలాది స్వాముల శరణు ఘోష కొండల్లో ప్రతిధ్వనిస్తుంది. ఈ ఏడాది మకరవిళక్కు తేదీ.
12. సన్నిధానంలోని ఇతర దేవతలు
కన్నిమూల గణపతి — సన్నిధానంలో మొదటి దర్శనం.
కరుప్పు స్వామి, కడుత్త స్వామి — అయ్యప్ప సేనాధిపతులు, పదునెట్టాం పడికి ఇరువైపులా కాపలాదారులు.
వావరు స్వామి — మిత్రుడు.
మాళికపురత్తమ్మ — లీలా దేవి.
నాగరాజు, నాగయక్షి — మాళికపురం దగ్గర.
ఈ దేవతలందరూ 108 శరణు ఘోషలో పేరుపేరునా స్మరించబడతారు.
కథలోని సందేశం
మహిషి మనలోని అహంకారం, తామసం; పులిపాలు అసాధ్యమనిపించే కర్తవ్యం; ఇరుముడి మన కర్మల మూట; పదునెట్టాం పడి మనలోని పద్దెనిమిది తత్త్వాలు. 41 రోజుల దీక్షతో వాటిని జయించి “తత్ త్వమ్ అసి” దేవుడు నీలోనే ఉన్నాడు అని తెలుసుకోవడమే శబరిమల యాత్ర. 18 మెట్ల అర్థం, యాత్రా మార్గ అంతరార్థం చూడండి.


