“సంస్కారం” అంటే మెరుగుపరచడం, శుద్ధి చేయడం. మనిషి జీవితంలో గర్భం నుండి అంత్యక్రియల వరకు ప్రతి ముఖ్యమైన మలుపులో దేవుని ఆశీర్వాదంతో, మంత్రపూర్వకంగా జరిపే కర్మలే సంస్కారాలు. గృహ్యసూత్రాలు, స్మృతులు వీటిని వివరిస్తాయి; గౌతమ ధర్మసూత్రం 40 సంస్కారాలు చెబుతుంది, కానీ సాధారణంగా ఆచరించేవి ఈ 16 – “షోడశ సంస్కారాలు”.
| # | సంస్కారం | ఎప్పుడు |
|---|---|---|
| 1 | గర్భాధానం | వివాహం తరువాత, శుభ ముహూర్తంలో |
| 2 | పుంసవనం | గర్భం దాల్చిన 3వ నెలలో |
| 3 | సీమంతోన్నయనం (సీమంతం) | గర్భం దాల్చిన 4వ, 6వ లేదా 8వ నెలలో |
| 4 | జాతకర్మ | శిశువు పుట్టిన వెంటనే |
| 5 | నామకరణం (బారసాల) | 11వ లేదా 12వ రోజు — పురుడు (జననాశౌచం) తీరిన తరువాత |
| 6 | నిష్క్రమణం | 3వ లేదా 4వ నెలలో |
| 7 | అన్నప్రాశనం | 6వ నెలలో (కొన్ని కుటుంబాల్లో ఆడపిల్లలకు 5వ/7వ నెల) |
| 8 | చూడాకర్మ (పుట్టు వెంట్రుకలు) | 1వ లేదా 3వ సంవత్సరంలో (బేసి సంవత్సరం) |
| 9 | కర్ణవేధ (చెవులు కుట్టడం) | 3వ లేదా 5వ సంవత్సరంలో, తరచూ చూడాకర్మతో కలిపి |
| 10 | విద్యారంభం (అక్షరాభ్యాసం) | 3–5 సంవత్సరాల వయసులో — విజయదశమి, వసంత పంచమి వంటి రోజుల్లో |
| 11 | ఉపనయనం | సంప్రదాయం ప్రకారం 8వ సంవత్సరంలో (ఆచారాన్ని బట్టి 8–16 ఏళ్ల మధ్య) |
| 12 | వేదారంభం | ఉపనయనం తరువాత |
| 13 | కేశాంతం (గోదానం) | సుమారు 16వ సంవత్సరంలో |
| 14 | సమావర్తనం (స్నాతకం) | విద్య పూర్తయిన తరువాత |
| 15 | వివాహం | విద్య తరువాత, శుభ ముహూర్తంలో |
| 16 | అంత్యేష్టి | మరణం తరువాత |
పుట్టుకకు ముందు
1. గర్భాధానం
ఎప్పుడు: వివాహం తరువాత, శుభ ముహూర్తంలో
దంపతులు దేవతలను ప్రార్థించి, ధర్మబద్ధమైన, ఆరోగ్యవంతమైన, సద్గుణ సంతానం కలగాలని సంకల్పం చేసే మొదటి సంస్కారం. సంతానం భగవంతుని అనుగ్రహంగా, పవిత్ర బాధ్యతగా భావించాలని దీని బోధ.
2. పుంసవనం
ఎప్పుడు: గర్భం దాల్చిన 3వ నెలలో
గర్భస్థ శిశువు బలంగా, ఆరోగ్యంగా పెరగాలని చేసే ప్రార్థన. నేడు అనేక కుటుంబాల్లో దీనిని సీమంతంతో కలిపి చేస్తారు.
3. సీమంతోన్నయనం (సీమంతం)
ఎప్పుడు: గర్భం దాల్చిన 4వ, 6వ లేదా 8వ నెలలో
భర్త మంత్రాలతో భార్య పాపిట దిద్దుతాడు; ముత్తైదువలు గాజులు తొడిగి, పాటలు పాడి ఆశీర్వదిస్తారు. తల్లి మనసు ప్రశాంతంగా, ఆనందంగా ఉంటే బిడ్డ మనసు కూడా అలాగే రూపొందుతుందని నమ్మకం.
బాల్యం
4. జాతకర్మ
ఎప్పుడు: శిశువు పుట్టిన వెంటనే
తండ్రి బంగారు ఉంగరంతో తేనె, నెయ్యి శిశువు నాలుకకు తాకించి (మేధాజననం), కుడి చెవిలో దీర్ఘాయుష్షు, జ్ఞానం కోసం మంత్రాలు చెబుతాడు. భగవంతుడికి కృతజ్ఞత, శిశువుకు మొదటి ఆశీర్వాదం.
5. నామకరణం (బారసాల)
ఎప్పుడు: 11వ లేదా 12వ రోజు – పురుడు (జననాశౌచం) తీరిన తరువాత
పుణ్యాహవాచనంతో ఇంటిని శుద్ధి చేసి, తండ్రి శిశువు కుడి చెవిలో పేరు మూడుసార్లు చెబుతాడు; బియ్యంపై పేరు రాస్తారు, ఉయ్యాలలో వేస్తారు. పేరు మంచి అర్థం, దైవనామం కలిగి ఉండాలని శాస్త్రం.
6. నిష్క్రమణం
ఎప్పుడు: 3వ లేదా 4వ నెలలో
శిశువును మొదటిసారి ఇంటి బయటకు తీసుకువచ్చి సూర్యదర్శనం (రాత్రి చంద్రదర్శనం) చేయించి, గుడికి తీసుకువెళ్తారు. ప్రకృతి, దైవశక్తులతో బిడ్డకు తొలి పరిచయం.
7. అన్నప్రాశనం
ఎప్పుడు: 6వ నెలలో (కొన్ని కుటుంబాల్లో ఆడపిల్లలకు 5వ/7వ నెల)
దేవుడికి నైవేద్యం పెట్టిన పాయసం/నెయ్యి అన్నం బంగారు లేదా వెండి చెంచాతో మొదటిసారి తినిపిస్తారు. కొన్ని ఇళ్లలో పుస్తకం, కలం, బంగారం ముందుంచి బిడ్డ ఏది పట్టుకుంటాడో చూస్తారు.
8. చూడాకర్మ (పుట్టు వెంట్రుకలు)
ఎప్పుడు: 1వ లేదా 3వ సంవత్సరంలో (బేసి సంవత్సరం)
పుట్టు వెంట్రుకలు తీసి (శిఖ ఉంచి) దేవునికి సమర్పిస్తారు – పలువురు తిరుమల వంటి క్షేత్రాల్లో చేస్తారు. పూర్వజన్మ మలినాలు తొలగి, ఆయుష్షు, తేజస్సు పెరగాలని భావం.
9. కర్ణవేధ (చెవులు కుట్టడం)
ఎప్పుడు: 3వ లేదా 5వ సంవత్సరంలో, తరచూ చూడాకర్మతో కలిపి
శుభ ముహూర్తంలో చెవులు కుట్టి బంగారు పోగులు పెడతారు. ఆరోగ్యానికి, మంచి మాటలు వినే శక్తికి సంకేతంగా భావిస్తారు.
విద్య
10. విద్యారంభం (అక్షరాభ్యాసం)
ఎప్పుడు: 3–5 సంవత్సరాల వయసులో – విజయదశమి, వసంత పంచమి వంటి రోజుల్లో
గణపతి, సరస్వతి పూజ చేసి, గురువు లేదా తండ్రి బిడ్డ చేత బియ్యంలో “ఓం నమః శివాయ సిద్ధం నమః” అని రాయిస్తారు. విద్యకు, గురువుకు గౌరవం నేర్పే సంస్కారం.
11. ఉపనయనం
ఎప్పుడు: సంప్రదాయం ప్రకారం 8వ సంవత్సరంలో (ఆచారాన్ని బట్టి 8–16 ఏళ్ల మధ్య)
యజ్ఞోపవీతం ధరింపజేసి, తండ్రి/ఆచార్యుడు గాయత్రీ మంత్రోపదేశం చేస్తాడు; బాలుడు “ద్విజుడు” (రెండోసారి జన్మించినవాడు) అవుతాడు. సంధ్యావందనం, బ్రహ్మచర్యం ఇక్కడ మొదలు. యజ్ఞోపవీత ధారణ విధి చూడండి.
12. వేదారంభం
ఎప్పుడు: ఉపనయనం తరువాత
గురువు దగ్గర వేదాధ్యయనం, శాస్త్రాభ్యాసం ప్రారంభం. నేడు దీనిని గురువు దగ్గర శ్రద్ధగా విద్య నేర్చుకోవడం మొదలుపెట్టడంగా భావించవచ్చు.
13. కేశాంతం (గోదానం)
ఎప్పుడు: సుమారు 16వ సంవత్సరంలో
మొదటిసారి గడ్డం తీయడం యౌవనంలోకి అడుగు; గురువుకు గోదానం. ఇంద్రియనిగ్రహంతో పెద్దరికాన్ని స్వీకరించడానికి గుర్తు.
14. సమావర్తనం (స్నాతకం)
ఎప్పుడు: విద్య పూర్తయిన తరువాత
గురుదక్షిణ సమర్పించి, మంగళస్నానం చేసి గురుకులం నుండి ఇంటికి తిరిగి రావడం. గృహస్థాశ్రమానికి అర్హత; తెలుగు పెళ్ళిళ్ళలో “స్నాతకం” పేరుతో నేటికీ జరుగుతుంది.
గృహస్థం, అంతిమ దశ
15. వివాహం
ఎప్పుడు: విద్య తరువాత, శుభ ముహూర్తంలో
కన్యాదానం, పాణిగ్రహణం, మాంగల్యధారణ, అగ్ని సాక్షిగా సప్తపది, అరుంధతీ దర్శనం. ధర్మ, అర్థ, కామాలను కలిసి ధర్మబద్ధంగా సాధించే గృహస్థాశ్రమం ఇక్కడ మొదలవుతుంది.
16. అంత్యేష్టి
ఎప్పుడు: మరణం తరువాత
కుమారుడు/వారసుడు వేద మంత్రాలతో దహన సంస్కారం చేస్తాడు; తరువాత 10 రోజుల అశౌచం, 11–12 రోజుల్లో సపిండీకరణం, ఏటా శ్రాద్ధం. ఆత్మకు సద్గతి కోసం చేసే చివరి సంస్కారం – అశౌచ నియమాలు చూడండి.
అయ్యప్ప దీక్షలో ఉన్నప్పుడు
మాల ధరించిన స్వామి దీక్షలో ఉండగా జాతకర్మ వంటి జనన సంబంధ కర్మలు, పితృకర్మలు చేయకూడదని గురుస్వామి గ్రంథం చెబుతుంది (దీక్షా నియమావళి). ఇంట్లో శుభకార్యం గానీ, అశౌచం గానీ ఎదురైతే ముందుగానే గురుస్వామిని సంప్రదించి మాలాధారణ తేదీ నిర్ణయించుకోండి.
ఆచారాలు ప్రాంతం, వేదశాఖ, కుటుంబ సంప్రదాయాన్ని బట్టి కొంత మారుతాయి. ముహూర్తం, మంత్రాలు, రోజుల లెక్క విషయంలో మీ కుటుంబ పురోహితుని లేదా గురుస్వామిని తప్పక సంప్రదించండి.


