మానవజన్మ ఎత్తిన ప్రతి ఒక్కరూ తనకు నచ్చిన ఇష్టదేవతా స్వరూపాన్ని ప్రతినిత్యం భక్తిశ్రద్ధలతో పూజించాలని, భక్తిమార్గంలో పూజావిధానం అత్యంత ముఖ్యమని దైవజ్ఞులు తెలిపారు. పూజా విధానాలలో నిత్యపూజకు షోడశోపచార పూజ మిక్కిలి శ్రేష్ఠం. భగవంతుని పేరిట మనం చేసే ఈ ఉపచారాలు, సేవలు మనలోని బలహీనతలను, పరిమితులను అధిగమించి అంతఃకరణ శుద్ధిని సాధించడానికి నిర్దేశించబడినవి.
మన ఇంటికి వచ్చిన గురువులను, పెద్దలను ఏ విధంగా ఆహ్వానించి, గౌరవించి, మర్యాద చేస్తామో – అదే విధంగా మన ఇష్టదైవాన్ని కూడా పూజాపరంగా మర్యాద చేయడమే షోడశోపచార పూజా విధానం. ఇది వేదోక్తం (శ్రీసూక్త, పురుషసూక్తాదులతో చేసే పూజ), పురాణోక్తం (యథాశక్తి ఉపచారాలతో చేసే పూజ) అని రెండు విధాలు.
పదహారు ఉపచారాలు – పరిచయం, ఫలితం
| # | ఉపచారం | పరిచయం | ఫలితం |
|---|---|---|---|
| 1 | ఆవాహనము | మన స్ఫూర్తిగా మన ఇంట్లోకి స్వాగతం పలకడం (పిలుచుట) | శాంతిని ప్రసాదించును |
| 2 | ఆసనము | వచ్చిన వారిని కూర్చునేందుకు ఏర్పాటు చేయడం (పీట వేయుట) | తృప్తిని కలిగించును |
| 3 | పాద్యము | కాళ్లు కడుగుకొనేందుకు నీళ్లు ఇవ్వడం | హృదయ మాలిన్యమును పోగొట్టును |
| 4 | అర్ఘ్యము | చేతులు పరిశుభ్రపరచుకొనుటకు నీళ్లు ఇచ్చుట | సమస్త పాపములను పోగొట్టును |
| 5 | ఆచమనీయము | నోటిలో నీళ్లు పోసుకొని పుక్కిలించి విడుచుట (నోరు శుద్ధి) | పునీతుని చేయును |
| 5a | మధుపర్కము | దాహం తీరుటకు తీయని పానీయం ఇచ్చుట | అమూల్య ఫలములనిచ్చును |
| 7 | స్నానము | ప్రయాణ అలసట తొలగుటకు స్నానం చేయించుట | శుద్ధోదక స్నానం భగవంతుని కరుణ ఎల్లవేళల ఉండునట్లు చేయును |
| 8 | వస్త్రము | స్నానానంతరం పొడి (మడి) బట్టలు ఇచ్చుట (వస్త్రయుగ్మం) | ధనవంతుడు, భోగవంతుడు అగును; బ్రహ్మానందానుభూతి కలుగును |
| 9 | యజ్ఞోపవీతము | మార్గమధ్యంలో మైలపడిన యజ్ఞోపవీతాన్ని మార్చడం | చంద్రలోక ప్రాప్తి కలుగును |
| 10 | గంధము | శరీరం మీద సుగంధ పరిమళ గంధాన్ని పూయడం | సంపత్సమృద్ధి లభించును |
| 11 | పుష్పము | పుష్పాలు విరజిమ్మే సువాసనలను ఆస్వాదించేందుకు ఏర్పాటు చేయడం | అజ్ఞానకృత పాపములు తొలగును; పుష్పాలతో నామార్చన విశేష పుణ్యం |
| 12 | ధూపము | సుగంధ పరిమళ భరితమైన వాతావరణాన్ని కల్పించడం | సమస్త దోషములు తొలగును |
| 13 | దీపము | పరస్పరం పరిచయానికి అనుకూలత కోసం | అజ్ఞాన తిమిరం నశించును; ఇహమందు సుఖం, దేహాంతమందు కైవల్యం |
| 14 | నైవేద్యము | తన స్థాయిని అనుసరించి సంపాదించిన పదార్థాలను ఇష్టదైవానికి సమర్పించడం | అన్నాది సమృద్ధి కలుగును |
| 15 | తాంబూలము | భక్తితో సమర్పించిన పదార్థాల రుచుల వల్ల కలిగే లోపాన్ని తొలగించడం కోసం | నిత్య సంతోషం కలుగును |
| 16 | నీరాజనము | సుగంధ పరిమళం వెదజల్లుట (కర్పూర హారతి) | దేహాంతమున భగవంతుని సన్నిధికి చేరుదురు; మంత్రపుష్పం — అభీష్టార్థాలు నిశ్చయంగా |
| 17 | ప్రదక్షిణ నమస్కారము | స్తోత్రం చేస్తూ భక్తితో భగవంతుని చుట్టూ తిరుగుట; ముమ్మూర్తులా గౌరవించడం | మనోవికాసం, గొప్ప పుణ్యం; సాష్టాంగ నమస్కారం సమస్త అపరాధాల నుండి రక్షించును |
పంచామృత అభిషేక ఫలితాలు
పంచామృతాలు భక్తిని, శౌర్యాన్ని కలుగజేస్తాయి. ఒక్కో ద్రవ్యానికి ఒక్కో ఫలం:
| ద్రవ్యం | ఫలం |
|---|---|
| పయః (పాలు) | సర్వ సౌఖ్యములు |
| దధి (పెరుగు) | ఆరోగ్యం, బలం, యశస్సు |
| ఘృతం (నెయ్యి) | ఐశ్వర్యవృద్ధి, మోక్షప్రాప్తి |
| మధు (తేనె) | తేజోవృద్ధి, సంగీత జ్ఞానం |
| శర్కర (పటిక పంచదార) | దుఃఖనాశనం, మిత్రవృద్ధి, సంకల్పసిద్ధి |
| నారికేళ జలం (కొబ్బరి నీళ్లు) | సర్వసంపద్వృద్ధి, సత్పుత్రులు |
ఇతర సమర్పణల ఫలితాలు
| సమర్పణ | ఫలం |
|---|---|
| ధ్యానమ్ | వివేకవంతుడగును |
| ప్రాణప్రతిష్ఠ | సత్ఫలితాలు సిద్ధించును |
| ఆభరణము | రత్నలాభం, సువర్ణలాభం |
| నాగాభరణము | సర్పబాధ నశించును |
| అష్టగంధము | శివానుగ్రహం |
| బిల్వగంధము | దేహాంతమందు మోక్షం |
| అక్షతలు | ముక్తి లభించును |
| తీర్థ స్వీకారము | మనోవాక్కాయ కర్మలచే చేసిన పాపాలు, బ్రహ్మహత్యాది మహాపాపాలు నశించును |
పూజా ద్రవ్యాలు లేకపోయినా మానసిక భావనా పరిపక్వతను అలవరచుకొని పూజ చేయవచ్చు. ఉదాహరణకు “ఆభరణార్థం అక్షతాన్ సమర్పయామి” అని అక్షతలు వేయడం జరుగుతుంది. అలాగే కొరత ఉన్న ద్రవ్యానికి బదులు అక్షతలు, పుష్పాలు, పసుపు-కుంకుమ, పత్రం లేదా జలం సమర్పించడం శాస్త్ర సమ్మతం. పూజకు భక్తి, భావన, శ్రద్ధ ముఖ్యం.


